theme wordpress
پیشنهاد سردبیرعلمی

زمین ما یا بهشت دایناسور ها ! ( زمین شناسی سری اول )

کشور ما ایران امروز بخشی از سرزمین بزرگتری به اسم فلات ایران است. سرزمین مرتفعی که بین رشته کوه‌های زاگرس در غرب و فلات تبت و پامیر در شرق شکل گرفته است.

فلات ایران بخشی از قاره بزرگ اوراسیا محسوب می‌شود؛ اما فلات ایران کی به شکل و شمایل امروزی‌اش درآمده است؟

رشته کوه‌های بلند و زمین‌های مرتفع کی در آن درست شده‌اند؟

شاید برای خیلی‌ها مهم‌تر باشد که بدانند ایران ما چطور به وجود آمده است. زمینی که ما امروز روی آن راه می‌رویم چقدر قدمت دارد؟

اولین بار کی زمینی پدید آمد که امروز بخشی از کشور ما را تشکیل می‌دهد؟

برای پاسخ دادن به این سوال‌ها باید به سراغ گذشته زمین‌شناسی ایران رفت. اما باید توجه کرد که این گذشته رابطه تنگاتنگی با گذشته کره زمین دارد؛

یعنی برای پاسخ دادن به پرسش‌هایمان درباره ایران ابتدا باید به پرسش‌های مهم‌تری درباره کره زمین جواب بدهیم.

زمین، میلیارد ها سال پیش

زمینی که میلیارد‌ها سال قبل از ابر و گاز میان ستاره‌ای شکل گرفت.

اتفاقی که شاید از نظر ما بسیار پیچیده باشد اما در مقیاس کیهانی کاملا معمولی محسوب می‌شود چون در گوشه و کنار آن می‌شود بی‌شمار از این پدیده‌ها را سراغ گرفت.

 

زمان گذشت و گذشتن آن ثابت کرد که زمین با بیشتر سیاره‌ها (و شاید با همه آنها) فرق دارد.

حیات روی زمین شکل گرفت و سرانجام موجودات هوشمندی (انسان‌ها) را توسعه داد که می‌توانند بیندیشند، به هستی نگاه و درباره آن سوال کنند.

حالا ما می‌خواهیم برای جواب دادن به یکی از این سوال‌ها به ۶/۴ میلیارد سال قبل برگردیم جایی در آغاز دوران هادئن که زمین بسیار بسیار جوان بود .

از آنجا نگاهی بیندازیم به کره خاکی‌مان.

با این سفر ما می‌توانیم مراحل مختلف رشد سیاره‌مان را خوب نگاه کنیم و ببینیم که آب و هوا و خشکی های روی کره زمین به شکل امروزی‌شان درآمده‌اند.

دریا‌ها چطور درست شده‌اند و قاره‌های امروزی چطور از شر آب‌ها در امان مانده‌اند.

آیا آنها از ابتدا به همین شکل بوده‌اند و زمین به همین شکل و با همین پستی و بلندی‌ها شکل گرفته است؟

شاید این تصور رایجی باشد اما این‌طور نیست. زمین سر گذشت پرماجرایی را پشت‌سر گذاشته تا به شکل و شمایل امروزی‌اش درآمده است.

در خلال این بررسی ما می‌توانیم تصویر خوبی به دست بیاوریم؛

درباره سرگذشت کوه‌ها، دریا‌ها و حتی پوشش گیاهی سرزمینمان و از اتفاقاتی که برای فلات ایران در طی میلیارد‌ها سال رخ داده است.

 

نیرو‌های زمین

تحقیقات زمین‌شناسی و علوم زمین نشان داده‌اند که زمین از ابتدا به همین شکل و شمایل امروزی نبوده ‌است.

امروز این موضوع بدیهی به نظر می‌رسد و حتی می‌شود بااطمینان گفت زمین در آینده به همین شکل نخواهد ماند.

زمین در حال تغییر است و این ماجرا از ابتدای پیدایش آن آغاز شده است. باد، باران، گرمای خورشید و همه نیرو‌های طبیعت هر روز مشغول تغییر دادن چهره سیاره ما هستند.

این تغییرات بسیار کوچک هستند اما وقتی در مقیاس زمانی میلیون‌ها سال روی هم انباشته شوند چهره زمین را بسیار تغییر می‌دهند.

تکتونیک صفحه‌ای یکی از این عوامل تغییر است.

نیرویی که هر روز جای قاره‌ها و خشکی‌ها را عوض می‌کند پس ابتدا باید ببینیم که این نیرو چطور عمل می‌کند و حاصل آن چه تغییری است.

زمین در ابتدای پیدایش به صورت کره‌ای از مواد بسیار داغ و مذاب بود.

کره‌ای که زیر بمباران شدید تکه‌پاره‌های به‌جا مانده از پیدایش منظومه شمسی بود.

احتمالا مقدار زیادی بخار آب در مواد تشکیل‌دهنده زمین وجود داشته‌اند که بر اثر کم بودن جاذبه زمین جوان از روی آن پراکنده شده‌اند.

با گذشت زمان زمین شروع کرد به سرد شدن و به تدریج عناصر سنگین‌تر ته‌نشین شده و هسته فلزی زمین را به وجود آوردند.

به همین ترتیب عناصر سبک‌تر به سطح آمده و ابتدا گوشته و بعد پوسته زمین را تشکیل دادند.

همین پوسته‌ای که ما امروز روی آن زندگی می‌کنیم و آن را به قاره‌های مختلف تقسیم کرده‌ایم.

باقیمانده بخار آب به همراه گازهایی که از مواد مذاب متصاعد می‌شد دور زمین جمع شد.

به این ترتیب جو کره زمین مخلوطی بود از گاز‌هایی مثل هیدروژن، هلیوم، متان و آمونیاک و مقدار زیادی دی‌اکسید کربن. زمین داشت سرد می‌شد .

همین اتفاق باعث شد که بخار آب موجود در جو به شکل ابر درآمده و یک دوره پر از باران به وجود بیاید.

باران‌هایی که در نهایت اقیانوس‌ها را شکل دادند. این بارش‌ها باعث شدند که بیشتر گاز‌هایی مثل CO2 و آمونیاک از جو زمین شسته شده؛

بارانی از اسید بر روی زمین بریزد.

این حوادث به فاصله کمتر از یک میلیارد سال بعد از پیدایش زمین اتفاق افتاد یعنی زمین از یک کره داغ و سوزان که مواد مذاب در سطح آن جریان داشتند تبدیل به کره‌ای که اقیانوسی از اسید آن را پوشانده بود، شد.

 

به این ترتیب دوران اول یا‌ هادئن تمام شد و با پایان یافتن آن بمباران‌های فضایی هم به آخر خط رسید.

زمانی برای چروک خوردن
بارش باران و اقیانوس اسیدی باعث شدند که روند سرد شدن زمین سریعتر شود. به این ترتیب پوسته در حال سرد شدن زمین درست مثل یک سیب در حال پلاسیدن چین خورده و در نتیجه ترک‌هایی در آن پدید آمد.

اولین موجودات زنده همان زمان در اقیانوس‌ها پا به عرصه هستی گذاشتند.

حالا زمین در آغاز دوران آرکئن، پستی و بلندی‌هایی داشت که در آن اقیانوس‌ها جای گرفتند؛

خشکی‌ها روی زمین پدیدار شدند اما پوسته زمین ترک خورده بود و به چند صفحه بزرگ تقسیم شد.

این صفحات نازک (۶ تا ۶۰ کیلومتر) روی لایه‌ای از مواد مذاب و نیمه‌مذاب گوشته شناور بودند درست مثل حالا از همان زمان یعنی نزدیک به ۵/۳ میلیارد سال قبل، حرکت خشکی‌ها، جابه‌جا شدن آنها و تغییرات مداوم پوسته زمین آغاز شد.

به این حرکات، تکتونیک صفحه‌ای گفته می‌شود.

براساس این حرکت پوسته اقیانوس‌ها که نازک‌تر از پوسته قاره‌ای است (پنج تا ده کیلومتر) به طور دائم به زیر پوسته قاره و داخل گوشته فرو می‌رود و ذوب می‌شود. یکی از نقاطی که این اتفاق در آن می‌افتد، ناحیه مکران در ایران است.

در این ناحیه پوسته اقیانوس هند به زیر صفحه ایران برخورد کرده و در داخل گوشته فرو می‌رود.

در عوض درست در مرکز اقیانوس‌ها جایی که پوسته اقیانوسی کش آمده و به کمترین ضخامتش می‌رسد مواد مذاب گوشته از آن بیرون می‌ریزند و بر اثر برخورد با آب، تبدیل به پوسته اقیانوسی می‌شوند.

اما چرا این اتفاق می‌افتد؟

زمین‌شناسان می‌گویند جریان‌های همرفت زیر پوسته و بالای گوشته زمین باعث می‌شوند که صفحات پوسته روی آن بلغزند و این لغزش باعث حرکت آنها می‌شود. یعنی زایش مداوم پوسته در اقیانوس اطلس باعث می‌شود که دو قاره آفریقا و آمریکای جنوبی از هم دور شوند.

 

اگر به قسمت‌های غربی قاره آفریقا نگاه کنید می‌بینید که قسمت‌های شرقی آمریکای جنوبی درست مثل یک پازل داخل آنجا می‌افتند. اما این تنها بخشی از یک حرکت بزرگ و جهانی است.

پازل زمین
پازل آمریکای جنوبی – آفریقا سرانجام کار خودش را کرد و نظر «آلفرد واگنر» ژئوفیزیکدان و هواشناس آلمانی را به خودش جلب کرد.

او با مطالعه روی این مساله سرانجام در سال ۱۹۱۲ با ارائه یک سخنرانی و انتشار کتاب «منشأ قاره‌ها و اقیانوس‌ها» نظریه اشتقاق قارهای را برای اولین بار و به طور جدی مطرح کرد.

او براساس شواهدی که به دست آورده بود، می‌گفت در زمانی دور، همه قاره‌ها به صورت توده ای یکدست بوده‌اند که بعد‌ها شکسته، ترک‌خورده و از هم دور شده‌اند.

واگنر فکر می‌کرد قاره‌هایی که امروز در نیمکره جنوبی قرار دارند، قبلا در قطب جنوب آن زمان و قاره‌های شمالی نیز در استوا قرار داشته‌اند.

واگنر این قاره بزرگ را پانگا نامید، یعنی تمام زمین.

آن روز‌ها مخالفت‌های زیادی با نظریه واگنر ابراز شد اما بعد‌ها شواهد زیادی نشان دادند که حق با او بوده است.

مثلا فسیل‌های بسیار قدیمی‌در قاره‌هایی پیدا شدند که هیچ ارتباطی با هم نداشتند.

 

این موضوع نشان می‌داد که این دو منطقه باید روزگاری به هم مرتبط بوده باشند.

 

از طرف دیگر تکنولوژی روز به کمک آمده و حرکت اندک قاره‌ها نسبت به هم را اندازه‌گیری کرده است.

 

برای مثال در ساحل غربی آمریکا برای اولین بار در کناره خلیج کالیفرنیا این حرکت ثبت شد.

جایی که قسمتی از خاک آمریکا به وسیله گسل سن اندریاس جدا شده و با نرخ سالی یک سانتیمتر از این قاره دور می‌شود. بنا بر این امروزه ما می‌توانیم سرگذشت خشکی‌های زمین را از حدود ۶۰۰ میلیون سال قبل تا به حال پیگیری کنیم.

 

به این ترتیب با به دست آمدن شواهد فسیل‌شناسی نقشه خشکی‌های زمین از ابتدای دوران کامبرین یعنی ۶۰۰ میلیون سال پیش رسم شده‌اند.

 

در آن دوران بیشتر خشکی‌ها در قطب جنوب متمرکز بوده‌اند، بعد به تدریج این خشکی‌ها شروع به بالا آمدن کرده و در نزدیکی خط استوا متمرکز شده‌اند.

در مورد پراکندگی خشکی‌ها قبل از آن حدس‌هایی زده می‌شود.

به این ترتیب اگر درست از روبه‌روی نصف‌النهار مبداء به زمین نگاه کنید در چند میلیون سال پایانی دوران خشکی‌ها در دو سمت شرق و غرب زمین پراکنده بوده‌اند و بعد به سمت قطب جنوب متمرکز شده‌اند.

بعد در طول حدودا ۳۰۰ میلیون ساله دوران پالئوزوئیک خشکی‌های زمین شکسته، ترک‌خورده و دوباره در نزدیک استوا متمرکز شده‌اند.

در پایان دوران دوم (پالئوزوئیک) و آغاز دوران سوم (مزوزئیک) یعنی در طول دوره تریاس (۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون سال قبل) این خشکی‌ها پانگا نامیده می‌شدند.

کمی بعد قاره جدید دوباره شروع به ترک خوردن کرد. دوره ژوراسیک (۲۰۰ تا ۱۵۰ میلیون سال قبل) زمانی بود که پانگا به دو قاره گندوانا و لوراسیا تقسیم شد.

گندوانا شامل آفریقا، آمریکای جنوبی، قطب جنوب، هند، صفحه عربستان و استرالیا بود. لوراسیا هم آسیا، اروپا و آمریکای شمالی را دربر می‌گرفت.

در این میان منطقه موسوم به خاورمیانه فعلی به تدریج در طی تحولات ۲۰۰ میلیون سال گذشته شکل گرفته است.

 

به این ترتیب شاید بتوان گفت سرزمین مادری ما ایران زمانی بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون سال قبل متولد شده است.

ایران کجا بود؟
فرض کنید قرار است به یک سفر دور و دراز در زمان برویم. قرار است به میلیون‌ها سال قبل و به گذشته ماقبل تاریخی ایران زمین سفر کنیم

با این فرض مهم‌ترین مساله این است که اصلا چقدر باید در زمان عقب برویم تا کشتی‌مان بتواند تکه زمینی برای پهلو گرفتن بر خاک ایران پیدا کند.

بنابراین باید در نقشه‌های زمین‌شناسی به دنبال نشانی از ایران بگردیم اما مساله اینجا است که این موضوع چندان دقیق نیست. تا چند سال قبل تصور می‌شد که فلات ایران اولین بار در دوره کرتاسه رنگ آفتاب را دیده است.

 

دلیل این مساله تعداد زیاد فسیل‌هاای منطقه کویر مرکزی ایران بود که تاریخشان با همین دوره، یعنی ۷۰ تا ۱۴۵ میلیون سال قبل مطابقت داشت.

اما یافته‌های جدید نشان می‌دهند که فلات ایران باید قدیمی‌تر از این حرف‌ها باشد.

+به دلیل قرار گرفتن فلات ایران در یکی از پرتنش‌ترین مناطق کره زمین پیگیری ردی از فلات ایران کار دشواری است.

بنابراین جست‌وجو را آغاز می‌کنیم تا ببینیم چقدر می‌توانیم در زمان به عقب برویم تا نشانی از فلات ایران پیدا کنیم.
شاید بد نباشد جست‌وجو را از جایی که امروز فلات ایران نامیده می‌شود؛ شروع کنیم. اگر مبنا را موقعیت جغرافیایی امروز فلات ایران در نظر بگیریم؛

خشکی‌هایی که در این منطقه قرار داشته‌اند، در طی زمان به مناطق دیگر سفر کرده‌اند.

۳۰۰ میلیون سال قبل در طول و عرض جغرافیایی امروز ایران خشکی‌هایی وجود داشت که امروزه بخشی از خاک‌های یخ‌زده سیبری و قطب شمال تشکیل می‌دهد.

یعنی خشکی‌ها در طول این سال به این سفر دور و دراز رفته‌اند.

پس باید رد بخش‌هایی از پوسته زمین که امروزه فلات ایران است را در جای دیگری جست‌وجو کرد.

مبنای این جست‌وجو نشانه‌هایی مثل فسیل‌هاست که از زمان‌های دور و دراز به‌جا مانده‌اند.

منابع معدنی هم می‌توانند در این مورد راه‌گشا باشند. مثلا ذغال‌سنگ‌ها مورد مناسبی به شمار می‌آیند و در ایران هم به وفور پیدا می‌شوند. 

با ما همراه باشید

ادامه دارد

“امیر مدبر”

 

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن
بستن